Πέμπτη 20 Ιανουαρίου 2022 09:16

Αφιέρωμα PressGreece για την 28η Οκτωβρίου 1940:Ένα Καταφύγιο ελευθερίας κάτω από τα σπλάχνα της Πάτρας

 «Τη Δευτέρα 28 Οκτωβρίου του 1940 η Πάτρα αποτέλεσε έναν από τους πρώτους στόχους της ιταλικής αεροπορίας η οποία άρχισε το βομβαρδισμό της στις 9 και 45΄, με τις κατά κύματα επιδρομές της 116ης ομάδας των «Πελαργών» του 277ου Σμήνους, υπό την αρχηγία  του σμήναρχου Κάρλο Ρίνα. Ο βομβαρδισμός διήρκησε μέχρι τις μεσημβρινές ώρες σκορπώντας τον πανικό και το θάνατο στους απροετοίμαστους και ανυποψίαστους κατοίκους». Το παραπάνω απόσπασμα είναι  από το βιβλίο του πατρινού συγγραφέα και ιστορικού ερευνητή Ξενοφώντα Παπαευθυμίου «Εδεχθήκαμεν αεροπορικήν επιδρομήν…»(εκδόσεις«Το Δόντι»2005) και καταδεικνύει για ποιο λόγο η Πάτρα αποτέλεσε από τις πρώτες πόλεις της χώρας όπου είχαν κατασκευαστεί καταφύγια. Και ένα από αυτά βρίσκεται στα σπλάχνα της πόλης, κάτω από τα Ψηλαλώνια, όπου σήμερα είναι επισκέψιμο με πρωτοβουλία του Δήμου Πατρέων.  Είναι το μοναδικό διασωζόμενο από τα δεκάδες που ήταν διάσπαρτα σε διάφορα σημεία της και για τη σημερινή του λειτουργία μιλά σήμερα παρακάτω στο αφιέρωμα του PressGreece η υπεύθυνη του Πολιτιστικού Τομέα του Δήμου Πατρέων Κατερίνα Γεροπαναγιώτη. Ας δούμε όμως ιστορικά την κατάσταση έτσι όπως διαμορφώθηκε εκείνες τις πρώτες ημέρες του πολέμου αξιοποιώντας υλικό από το βιβλίο του Ξ.Παπαευθυμίου και άλλες ιστορικές πηγές:

Δευτέρα 28 Οκτωβρίου του 1940. Μία ημέρα που έχει χαραχτεί ανεξίτηλα στη μνήμη των Ελλήνων καθώς σηματοδοτεί την αρχή  του μεγάλου πολέμου στον οποίο εξαναγκαζόταν να μπει με τη σειρά της και η πατρίδα μας.

Η φασιστική Ιταλία θέλοντας να ακολουθήσει τη ναζιστική Γερμανία, η οποία είχε επιβληθεί σε Δυτική και Κεντρική Ευρώπη, εισέβαλε στην Αλβανία και επιτέθηκε στην Ελλάδα θέλοντας να εδραιώσει την κυριαρχία της στα Βαλκάνια, αποκτώντας έτσι πλεονέκτημα στο παιχνίδι του ελέγχου της Βόρειας Αφρικής, της Μέσης Ανατολής και των πετρελαίων της.

Η επίθεση κατά της Ελλάδας εκδηλώθηκε μετά την επίδοση τελεσιγράφου από τον Ιταλό πρέσβη Εμανουέλε Γκράτσι στον πρωθυπουργό Ι. Μεταξά, με το οποίο  γνωστοποιούσε την πρόθεση της χώρας του να καταλάβει θέσεις εντός της ελληνικής επικράτειας και τη γνωστή απάντηση του Μεταξά «Alors, c’ est la guerre»(Λοιπόν έχουμε πόλεμο) που έμεινε στην ιστορία ως το περίφημο ΟΧΙ.

Η επίθεση αυτή αναμενόταν από καιρό καθώς είχαν προηγηθεί οι Ιταλικές προκλήσεις της 18ης και 31ης Ιουλίου του 1940 με τους βομβαρδισμούς ελληνικών πλοίων στις ακτές της Κρήτης και της Ναυπάκτου (η δικαιολογία από την ιταλική πλευρά ήταν ότι τα εξέλαβαν για βρετανικά πλοία) και τον ύπουλο τορπιλισμό του καταδρομικού «Έλλη» στις 15 Αυγούστου, κατά τη διάρκεια του εορτασμού της Κοίμησης της Θεοτόκου στην Τήνο» αυτό τονίζει στο κεφάλαιο Τεκμήρια και Μαρτυρίες του βιβλίου του  Ξενοφώντα Παπευθυμίου. Και δώδεκα χρόνια μετά, η ιδέα του ιδίου μαζί και του εκδότη του βιβλίου Ανδρέα Τσιλήρα να αναδειχτεί το καταφύγιο της Πάτρας έλαβε σάρκα και οστά. Είναι το σημείο όπου πλέον με φροντίδα του Δήμου Πατρών καθημερινά  επισκέπτονται εκατοντάδες Πατρινοί. Ο χώρος αποτελεί και εφέτος το επίκεντρο των εορτασμών και παρέμεινε ανοικτός από τις  4 Οκτωβρίου, οπότε και απελευθερώθηκε η πόλη από τους Γερμανούς.

«Η αφορμή για το βιβλίο ήταν αφενός η  εύρεση ενός ημερολογίου όπου ο τότε υποδιοικητής της Πάτρας της Χωροφυλακής περιέγραφε με λεπτομέρειες και ημερολογιακή καταγραφή τα συμβάντα, αλλά και ταυτόχρονα προέκυψε από τις μνήμες που είχαν από την οικογένειά μου. Συγκεκριμένα από τον παππού μου από την πλευρά του πατέρα μου που υπήρξε υποδιοικητής αεροαμύνης και υπεύθυνος των καταφυγίων που βρίσκονται κάτω  από τα Ψηλαλώνια και ο Δήμος Πατρέων έχει αξιοποιήσει. Επίσης και από τις μνήμες της οικογένειάς μου από τους βομβαρδισμούς και όλα αυτά τα γεγονότα. Η διαδικασία  ήταν να καθαρογράψω αυτό το ημερολόγιο που ήταν ιδιόχειρο και να συγκεντρώσω τα τεκμήρια-μνήμες από την οικογένειά μου», αναφέρει ο συγγραφέας στο αφιέρωμα του PressGreece για κάποιες όχι και τόσο γνωστές πτυχές της περιόδου που σηματοδοτεί η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου 1940.

Ο ΒΟΜΒΑΡΔΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΑΤΡΑΣ

  Στόχος των Ιταλών ήταν να πληγούν οι λιμενικές εγκαταστάσεις και να παρεμποδιστεί η μεταφορά στρατευμάτων και πολεμικού υλικού μέσω της Αιτωλοακαρνανίας προς την Ήπειρο. Οι βόμβες έπεσαν, εκτός από τη λιμενική ζώνη, και σε περιοχές στο κέντρο της πόλης, στην τριών Ναυάρχων, στη λεωφόρο Γούναρη –στη συμβολή της με την οδό Κορίνθου ήταν η έδρα της 3η Μεραρχίας, στο σημείο όπου σήμερα το κτίριο του ΙΚΑ– και στη συνοικία του Αγίου Διονυσίου, σκορπώντας το θάνατο στους πολίτες που είχαν βγει στους δρόμους εκλαμβάνοντας αρχικά τα αεροπλάνα για συμμαχικά και αφήνοντας πολλά ερείπια και καταστροφές.

Πρόχειρες εκτιμήσεις της εποχής αναφέρουν 100 νεκρούς και 500 τραυματίες, αλλά όπως αναφέρει ο ιστορικός Βασίλης Λάζαρης στον τρίτο τόμο της Πολιτικής Ιστορίας της Πάτρας, ο αριθμός των θυμάτων υπολογίστηκε με μεγαλύτερη ακρίβεια στους 193, σύμφωνα με τον κατάλογο που δημοσίευσε η εφημερίδα ΣΗΜΕΡΙΝΗ στο φύλλο της στις 28/10/1945, από τους οποίους 125 ήταν άνδρες, 43 γυναίκες και 25 παιδιά, ενώ τα πιο πρόσφατα στοιχεία φτάνουν τον αριθμό των νεκρών στους 211. (1)

Αυτή η εικόνα δεν έχει ιδιότητα alt. Το όνομα του αρχείου είναι EIK-1-1024x925.jpg


Αναφορά στον θάνατο του Διονύσιου και της Άννας Τόφαλου κατά τον βομβαρδισμό της Πάτρας, μεταξύ άλλων θυμάτων όπως καταγράφονται  στην έκδοση «Ηρώον Πεσόντων Σκλαβωμένης Ελλάδος 1940 – 1945. Τεύχος Δεύτερον Νομοί Αχαΐας – Ηλείας». (Αρχείο Ξ. Α. Παπαευθυμίου).

Μεταξύ αυτών ήταν και ο Πατρινός δημοτικός παράγοντας Διονύσιος Τόφαλος και η αδελφή του Ιωάννα, αδέλφια του ολυμπιονίκη Δημήτριου Τόφαλου ο οποίος πληροφορήθηκε τον τραγικό χαμό τους στη Νέα Υόρκη.

Ο Βασίλης Λάζαρης αναφέρει ότι ο μεγάλος αριθμός των θυμάτων οφείλεται στο ότι δεν υπήρξε έγκαιρη οργάνωση παθητικής και ενεργητικής αεράμυνας, καθώς αδιαφόρησαν οι τοπικές αρχές στην προειδοποίηση των στρατιωτικών υπηρεσιών ότι σμήνη αγνώστου εθνικότητας αεροπλάνων κατευθύνονταν προς την Πάτρα, ενώ η αντιαεροπορική άμυνα δεν λειτούργησε εκτός από το αντιαεροπορικό πυροβόλο που ήταν εγκαταστημένο στο λιμάνι.

Οδηγίες προς του πολίτες για τις περιπτώσεις αντιαεροπορικού συναγερμού, που δημοσιεύονταν στον Πατραϊκό τύπο. (Εφημερίδα ΝΕΟΛΟΓΟΣ, Μουσείο Τύπου Πατρών).

Με τη λήξη του βομβαρδισμού, κατά το μεσημέρι, ένα τεράστιο πλήθος άρχισε να εγκαταλείπει την πόλη με όλα τα διαθέσιμα μέσα. Οι πιο ψύχραιμοι ασφάλιζαν τα μαγαζιά και τα σπίτια τους και έψαχναν για ασφαλές καταφύγιο στα προάστια της Πάτρας.

Μία ανθρώπινη πανικόβλητη μάζα και ένα απόκοσμο βουητό είναι χαραγμένο στη μνήμη του Αργύρη Παπαευθυμίου και η πρώτη διανυκτέρευση σε μία αποθήκη με άχυρα  στα Ζαρουχλέικα, δίπλα στο σπίτι φίλων του πατέρα του, το οποίο και αυτό είχε γεμίσει από συγγενείς των ενοίκων του.

Ο Ξενοφώντας Ιω. Παπαευθυμίου, την επόμενη ημέρα, αφού μετέφερε την γυναίκα του Ευτέρπη και τα παιδιά του Πέτρο, Ιωάννα, Αργύρη και Ελισάβετ σε ένα σπίτι που νοίκιασε στην παραλία Ροϊτίκων, επέστρεψε στην πόλη, όπως και πολύ άνδρες καθώς είχε αρχίσει η επιστράτευση, για να καταταγεί και να υπηρετήσει σε ηλικία 51 ετών στον τομέα της παθητικής αεράμυνας ως έφεδρος υπολοχαγός του Μηχανικού. Κλήθηκε να υπηρετήσει στις 2 Νοεμβρίου.

Στη Διοίκηση παθητικής Αεράμυνας Αχαΐας επικεφαλής ήταν ο ταγματάρχης της Χωροφυλακής Νικόλαος Τσιτούρας. Σε αυτήν υπαγόταν και η Α΄ Υποδιοίκηση Παθητικής Αεράμυνας Πατρών, επικεφαλής της οποίας ήταν ο έφεδρος λοχαγός του Πεζικού, Αθανάσιος Π. Πολυκαλάς, του οποίου το απόσπασμα έδρευε στην περιοχή του Πυροσβεστείου.

Για λόγους πρακτικούς και λειτουργικούς δημιουργήθηκαν και άλλα αποσπάσματα στα οποία τοποθετήθηκαν έφεδροι αξιωματικοί. Ο Ξενοφώντας Ιω. Παπαευθυμίου τοποθετήθηκε στο Α.Π.Α. (Απόσπασμα Παθητικής Ασφάλειας) που στεγαζόταν σε οίκημα στο πάνω τμήμα της λεωφόρου Τριών Ναυάρχων, παραπλεύρως των καταφυγίων των οποίων οι είσοδοι βρίσκονταν στον αναλημματικό τοίχο του πρανούς των Υψηλών Αλωνίων.

Τις επόμενες ημέρες καταχωρήθηκαν στον τύπο γενικές οδηγίες προς τους πολίτες, με σκοπό την ανάκτηση της ψυχραιμίας τους.

Σύμφωνα με τις οδηγίες «Ο καλύτερος τρόπος προφυλάξεως ήτο να καταφεύγουν όλοι εις τα υπόγεια των οικιών ή εις τα ισόγεια» και παρακινούσαν «όπως οι εξελθόντες επανέλθωσιν εις την πόλιν, διότι αι απώλειαι τας οποίας θα υφίσταντο εις το ύπαιθρο εκ των κακουχιών και των στερήσεων θα ήσαν ασφαλώς μεγαλύτεραι».

Για την προστασία του τοπικού άμαχου πληθυσμού από τις αεροπορικές επιθέσεις είχαν δημιουργηθεί από τις 20 Δεκεμβρίου του 1940, 32 καταφύγια χωρητικότητας 3.437 ατόμων, κυρίως σε υπόγεια δημοσίων αλλά και ιδιωτικών κτιρίων με κριτήριο επιλογής τους την ύπαρξη υπόγειων χώρων και την αντοχή της κατασκευής τους.

Γι’ αυτό επέλεγαν κυρίως πολυώροφα κτίρια, κατασκευασμένα από ισχυρή τοιχοποιία ή οπλισμένο σκυρόδεμα όπως το κτίριο του «Κρίνου» στην οδό Αγίου Νικολάου, η οικία Τσάλτα στην οδό Ερμού, τα ξενοδοχεία «Σέσιλ» και «Ματζέστικ» στην πλατεία Ομονοίας, το κτίριο Πραπόπουλου στη συμβολή των οδών Γούναρη και Κορίνθου, η κλινική Λάζαρη στα σκαλάκια της Παντάνασσας, τα υπόγεια των Μύλων Τριάντη, το Αρσάκειο όπου είχαν εγκατασταθεί όλες οι δημόσιες υπηρεσίες και φυσικά οι υπόγειοι χώροι κάτω από τα Υψηλά Αλώνια που είχαν ειδικά κατασκευαστεί για το σκοπό αυτό.

  • Αφίσα που εκδόθηκε από το υφυπουργείο Δημόσιας Ασφάλειας με οδηγίες προς τους προσφεύγοντες στα καταφύγια κατά τους βομβαρδισμούς. (Αρχείο Ξ. Α. Παπαευθυμίου).
  • Οι ρυθμοί της ζωής της πόλης άρχισαν σιγά-σιγά να εξομαλύνονται και να μπαίνουν σε καθημερινή ροή η οποία συχνά διακοπτόταν από τους συναγερμούς που προειδοποιούσαν για ενδεχόμενες αεροπορικές επιδρομές, οι οποίες πολλές φορές δεν πραγματοποιούνταν.

    Οι σημειώσεις  του μοιράρχου που καταγράφουν τις μνήμες εκείνης της περιόδου

    Συγκλονιστικά  γεγονότα  μέσα από την καθημερινή-ημερολογιακή καταγραφή

    Την καθημερινότητα, έτσι όπως διαμορφώθηκε μέσα στο κλίμα του πολέμου και των εξελίξεων που επακολούθησαν μέχρι και την παράδοση της χώρας και της Πάτρας στους Γερμανούς κατακτητές, περιγράφει με αποκαλυπτικό τρόπο ένα σημαντικό τεκμήριο, το χειρόγραφο «Βιβλίο Διανομής Τροφίμων της Υποδιοίκησης Χωροφυλακής Πατρών» που είχε και το ρόλο υπηρεσιακού ημερολογίου καταγραφής συμβάντων.

    Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο και σε έκταση 44 σελίδων, εν είδη υπηρεσιακού ημερολογίου συμβάντων, καταγράφονται τα γεγονότα στην περιοχή των Πατρών και περιοχής ευθύνης της Υποδιοίκησης Χωροφυλακής, με ημερομηνία έναρξης τη Δευτέρα 28 Οκτωβρίου 1940 που κηρύχθηκε ο πόλεμος. Το «Βιβλίο» σταματά στις 10 Σεπτεμβρίου του 1941, όταν η Πάτρα, όπως και η υπόλοιπη χώρα βρίσκονταν ήδη υπό Γερμανική κατοχή.

  • Αξιωματικοί της αεράμυνας τις πρώτες μέρες του ελληνοϊταλικού πολέμου μπροστά στο οίκημα που στεγαζόταν το απόσπασμα της Υποδιοίκησης Παθητικής Αεράμυνας Πατρών, στο πάνω μέρος της λεωφόρου Τριών Ναυάρχων, παραπλεύρως των καταφυγίων. Δεύτερος από αριστερά διακρίνεται ο έφεδρος υπολοχαγός Ξενοφών Ιω. Παπαευθυμίου. (Αρχείο Ξ. Α. Παπαευθυμίου).
  • Τα στοιχεία που καταγράφονται και υπογράφονται καθημερινά από το Διοικητή της Υποδιοίκησης, Μοίραρχο Ευάγγελο Θέμελη, αφορούν εκτός από τα κύρια γεγονότα και μικροσυμβάντα ή παράλληλες δράσεις που πολλές φορές είναι αποκαλυπτικές για την ατμόσφαιρα που επικρατούσε και για τους ρυθμούς της καθημερινότητας.

    Μαζί με την καταγραφή σημαντικών γεγονότων όπως ο θάνατος του πρωθυπουργού Μεταξά και η συνθηκολόγηση με τους Γερμανούς, υπάρχει η συστηματική καταγραφή της συχνότητας και της διάρκειας των βομβαρδισμών, των συλλήψεων υπόπτων και των ερευνών στα σπίτια των ιταλοπατρινών, των περιπολιών για την τήρηση της τάξης και της παθητικής αεράμυνας (συσκότιση κ.λπ.) ακόμη και την εκτέλεση λιποτακτών στο πεδίο βολής του Γηροκομείου.

    Στο δεύτερο μέρος του ημερολογίου καταγράφεται  σε αντίστοιχους πίνακες η εβδομαδιαία  διανομή τροφίμων  στους άνδρες που υπηρετούσαν στους σταθμούς χωροφυλακής της δικαιοδοσίας της Υποδιοίκησης Πατρών, από τις 13 Δεκεμβρίου του 1940 μέχρι τις 11 Απριλίου 1943.

    Συγκλονιστικά είναι όσα καταγράφονται από την πρώτη του σελίδα.

              Μην Οκτώβριος 1940

     28 Δευτέρα.

    Περί ώραν 4 πρωινήν ειδοποιήθην παρά του διοικητού μου να μεταβώ εις το Γραφείο. Φθάνοντας εις το Γραφείο της Υποδιοικήσεως έλαβον γνώσιν ότι επεδόθη τελεσίγραφο εκ μέρους της Ιταλίας εις την Ελλάδα και επίκειται κήρυξις πολέμου και ως εκ τούτου είμεθα εις αυστηράν επιφυλακήν. Αμέσως τηλεφωνικώς διέταξα περί τούτου τους Σταθμάρχας δικαιοδοσίας μου και να ώσιν έτοιμοι ίνα συλλάβουσι τους Ιταλούς βάσει καταστάσεων. Κατά διαταγήν Υφυπουργείου Δημοσίας Ασφαλείας συνελήφθησαν άπαντες οι Ιταλοί μέχρι της 8ης πρωινής ώρας. Ήνοιξα τον απόρρητον φάκελλον Ναυτικού και εκοινοποίησα τας ενυπάρχουσας διαταγάς επιστρατεύσεως κλάσεων Ναυτικού.

    Περί ώραν 9 και 45΄εδέχθημεν αεροπορικήν επιδρομήν διαρκέσασα μέχρι της 15ης ώρας. Επέδραμαν δέκα πέντε κατά κύμματα ήτοι εν εμπρός και ηκολούθουν τέσσερα κατόπιν πέντε και τέλος έτερα πέντε. Εφονεύθησαν εις την πόλιν Πατρών εκατοντάδες άτομα πάσης ηλικίας και φύλλου. Ουδείς αντικειμενικός σκοπός εβλήθη.

    Την 17ην ώραν εκλήθην παρά του κ. Φρουράρχου Πατρών και διετάχθην ώπως μετά δυνάμεως είκοσι δύο ανδρών προβώ εις την σύλληψιν των Ιταλών, οίτινες μετά τον βομβαρδισμόν κατέφυγον εκ της πόλεως Πατρών εις την δικαιοδοσίαν μου και ειδικώς εις Προάστειον.[…]

    Κατερίνα Γεροπαναγιώτη: «Καταφύγιο»  ιστορικής μνήμης

    Μιλώντας στο PressGreece  η υπεύθυνη του Πολιτιστικού Τομέα του Δήμου Πατρέων Κατερίνα Γεροπαναγιώτη τονίζει ότι η συγκεκριμένη δράση του Δήμου της Πάτρας έχει καταφέρει να κερδίσει τις εντυπώσεις και αυτό αποδεικνύεται από τα δεκάδες σχολεία που έχουν εκφράσει την επιθυμία τους να επισκεφθούν τους χώρους της έκθεσης. Επιπρόσθετα και πολλοί ιδιωτικοί σύλλογοι ζητούν να βρεθούν στον χώρο προκειμένου να γνωρίσουν από κοντά την τοπική ιστορία.

    « Υπάρχει μεγάλη ανταπόκριση από σχολεία και συλλογικότητες και έχουν κλειστεί ραντεβού μέχρι τέλη Νοέμβρη. Δεν θα είναι κλειστός ο χώρος και όσο υπάρχει διάθεση του κόσμου θα παραμείνει ανοικτό. Η ανταπόκριση μας έχει προκαλέσει μεγάλη εντύπωση. Είναι ένα εγχείρημα που πραγματοποίησε ο Δήμος χωρίς πολλά κόστη. Ήταν μια ιδέα για την ιστορία της Πάτρας αλλά και να παραμείνει άσβεστη η ιστορική μνήμη» αναφέρει η κ. Γεροπαναγιώτη.

    To καταφύγιο θα είναι και την 28η Οκτωβρίου ανοικτό,  από τις 11.00 το πρωί έως τη 1.00 μετά το μεσημέρι. Ο χώρος του καταφυγίου θα είναι επίσης ανοιχτός για το κοινό και την Κυριακή 31 Οκτωβρίου το πρωί από τις 11.00 έως τη 1.00 μετά το μεσημέρι. Στους επισκέπτες του καταφυγίου, το διήμερο 27 και 28 Οκτωβρίου θα δοθεί και έντυπο αναμνηστικό,

     

    Στο καταφύγιο, εκτός από το ιστορικό και αρχειακό υλικό, φιλοξενείται και η «Εικαστική διαδρομή» η οποία περιλαμβάνει έργα επτά εικαστικών, με τους επισκέπτες κάθε ηλικίας να «ανταμώνουν» στους διαδρόμους του με μια εποχή που αποτέλεσε σταθμό για τη σύγχρονη ιστορία της πόλης και με μνήμες που επί  δεκαετίες  ήταν «κρυμμένες»   και «χαραγμένες» στους τοίχους του.

    Το Καταφύγιο θα μείνει ανοιχτό για  προγραμματισμένες – οργανωμένες  επισκέψεις – ξεναγήσεις σε Συλλόγους – Σωματεία μετά από συνεννόηση. (Τηλέφωνα επικοινωνίας 2610-624-088 και 2610-390-937).

    (1) Στοιχεία που δημοσιεύτηκαν στον κατάλογο «Έκθεση Μνήμης  Ντοκουμέντων & Φωτογραφιών της περιόδου 1940 – 1944 και της Απελευθέρωσης της Πάτρας» Εκδ. Δήμος Πατρέων 2005.

    Σχετικά

    spot_img

    Μείνετε Συντονισμένοι

    Τελευταία Νέα